Kto mówi w gabinecie?
„Tak, ale ja nie mam na to czasu.”
To zdanie pada zwykle w drugiej połowie wizyty. Pokażmy to na przykładzie: pacjent z bólem kręgosłupa pyta, co może zrobić sam. Lekarz proponuje ćwiczenia rano. Tak, ale rano odwozi dzieci. To może wieczorem? Tak, ale wieczorem jest wykończony. Basen dwa razy w tygodniu? Tak, ale basen jest na drugim końcu miasta. Fizjoterapeuta? Tak, ale terminy są za trzy miesiące.
Po piątej propozycji zapada cisza. Lekarz ma wrażenie, że przegrał mecz, o którym nikt go nie uprzedził. Pacjent wychodzi z tym samym bólem i dziwnie spokojną miną.
Co tu się dzieje
Eric Berne, twórca analizy transakcyjnej, opisał tę sytuację w książce „W co grają ludzie”. Nazwał ją grą „Dlaczego nie…? Tak, ale…” i uznał za jedną z najczęstszych.
Gra w analizie transakcyjnej to seria wymian, które na powierzchni znaczą jedno, a pod spodem co innego. Ma przewidywalny przebieg i przewidywalny koniec: obie strony zostają z nieprzyjemnym uczuciem, które potwierdza coś, w co już wcześniej wierzyły.
Na poziomie jawnym rozmawiają dwaj Dorośli. „Co mogę zrobić?” – „Może ćwiczenia?” Zwykła wymiana informacji.
Na poziomie ukrytym mówi Dziecko pacjenta do Rodzica lekarza. Komunikat brzmi mniej więcej tak: „Spróbuj dać mi radę, do której nie da się przyczepić”. Lekarz odpowiada z Rodzica Opiekuńczego. Chce pomóc, więc podsuwa kolejne pomysły. Im bardziej się stara, tym lepiej gra działa.
Celem nie jest znalezienie rozwiązania. Celem jest pokazanie, że rozwiązania nie ma. Pacjent dostaje potwierdzenie: „moja sytuacja jest wyjątkowa, nikt mi nie pomoże”. Lekarz dostaje swoje: bezradność, czasem irytację. Do gry trzeba dwojga. Lekarz, który zawsze ma w zanadrzu kolejną radę, jest partnerem idealnym.
Ważne zastrzeżenie: to nie jest złośliwość. Gry toczą się w dużej mierze poza świadomością. Pacjent naprawdę cierpi i naprawdę ma odwożenie dzieci. Tylko że lista rad nie zmieni niczego, bo pytanie nie dotyczyło rad.
Jak rozpoznać, że gra trwa? Trzecie „tak, ale” z rzędu. Każde ma rozsądne uzasadnienie. Napięcie rośnie po stronie lekarza, nie pacjenta. To trochę jak tenis ze ścianą. Każda piłka wraca, a ściana nigdy się nie męczy.
Jak powiedzieć to inaczej
Wyjście z gry jest proste w opisie i trudne w wykonaniu: przestać doradzać. Berne jako sposób na przerwanie tej gry podawał odpowiedź w rodzaju: „To trudny problem. Co zamierzasz z tym zrobić?”. Pytanie wraca do Dorosłego pacjenta, który jest w stanie myśleć o własnym życiu i podejmować decyzje.
Lekarz nie rezygnuje przy tym ze swojej wiedzy. Rezygnuje z roli jedynej osoby w pokoju, która szuka rozwiązań.
Zdania do użycia:
- „Każda z tych opcji ma swoją przeszkodę. Która z nich wydaje się panu najmniej niemożliwa?”
- „To rzeczywiście trudno pogodzić. Jak pani sama widzi rozwiązanie?”
- „Nie będę dokładać kolejnych propozycji. Proszę wybrać jedną rzecz, którą da się zrobić w tym tygodniu. Nawet małą.”
Ton ma znaczenie. Spokojnie, bez ironii, bez westchnienia. Zdanie „pan wszystko odrzuca” to już Rodzic Kontrolujący. Wtedy zaczyna się nowa gra, tylko z innym scenariuszem.
Dlaczego to się opłaca gabinetowi
Pięć odbitych rad to kilka minut wizyty, które nic nie wnoszą. W grafiku ułożonym co do kwadransa to dużo.
Plan wybrany przez pacjenta jest jego planem. Plan podyktowany jest planem lekarza, który pacjent może grzecznie odłożyć do szuflady razem z ulotką.
Jest też koszt mniej widoczny. Lekarz, który kilka razy dziennie przegrywa mecz ze ścianą, kończy dzień bardziej zmęczony, niż wynikałoby to z liczby pacjentów. Ta sama gra trafia też do rejestracji i do pielęgniarek. Zespół, który ją rozpoznaje, przestaje brać ją do siebie.
Jak to wygląda w praktyce
Pacjent: Co mogę robić sam, żeby mniej bolało?
Lekarz: Pomagają regularne ćwiczenia wzmacniające, nawet dziesięć minut dziennie.
Pacjent: Tak, ale rano nie mam kiedy, a wieczorem padam.
Lekarz: Może w ciągu dnia, w przerwie w pracy?
Pacjent: Tak, ale pracuję na open space, głupio mi.
Lekarz: Rozumiem. Każde rozwiązanie ma swoją przeszkodę. Zamiast szukać idealnego, wybierzmy takie, które pan zrobi. Kiedy w ciągu dnia ma pan dziesięć minut tylko dla siebie?
Pacjent: Właściwie… jak czekam, aż syn skończy trening. Siedzę wtedy w samochodzie.
Lekarz: To jest pana dziesięć minut. Pokażę dwa ćwiczenia, które da się zrobić obok samochodu.
Rada była ta sama. Zmieniło się tylko to, kto ją znalazł.