Kto mówi w gabinecie? · wprowadzenie
Pacjent słyszy cenę leczenia. Mówi: „Aż tyle?”.
Lekarz może odpowiedzieć na trzy sposoby.
„Taka jest cena. Jakość kosztuje”.
„Wiem, przepraszam, sam bym się zdziwił. Może coś wymyślimy”.
„Tak, to duża kwota. Pokażę, z czego się składa, i zobaczymy, jak rozłożyć ją w czasie”.
Ta sama sytuacja, a za każdym razem odzywa się ktoś inny. W analizie transakcyjnej te trzy głosy mają nazwy: Rodzic, Dziecko i Dorosły.
Czym jest analiza transakcyjna
Stworzył ją Eric Berne, psychiatra urodzony w Kanadzie, pracujący w USA. Rozwijał ją od końca lat 50. XX wieku. Szerzej znana stała się dzięki jego książce „W co grają ludzie” z 1964 roku. Berne chciał opisać ludzkie zachowanie zwykłymi słowami, zrozumiałymi nie tylko dla terapeutów.
Transakcja to jedna wymiana w rozmowie: ktoś coś mówi, ktoś odpowiada. Analiza transakcyjna sprawdza, z jakiego miejsca w nas pada zdanie i z jakiego przychodzi odpowiedź. Często właśnie tam leży powód, dla którego rozmowa idzie dobrze albo źle.
Trzy stany ja
Stan ja to spójny zestaw myśli, uczuć i zachowań. Przełączamy się między nimi wiele razy dziennie, nieraz w jednej rozmowie.
Rodzic. Zasady, oceny i troska, które przejęliśmy od ważnych dorosłych z dzieciństwa. „Tak się nie robi”. „Musisz o siebie dbać”. Rodzic ma dwie twarze. Rodzic Kontrolujący wymaga, ocenia i stawia granice. Rodzic Opiekuńczy wspiera i chroni, a czasem wyręcza bardziej, niż trzeba.
Dorosły. Działa tu i teraz. Zbiera dane, sprawdza, liczy, wybiera. Pyta: co wiemy, jakie mamy opcje, co z tego wynika. Berne porównywał go do komputera, który spokojnie przetwarza informacje.
Dziecko. Uczucia i reakcje zapisane w nas w dzieciństwie. Dziecko Wolne jest ciekawe, spontaniczne i pomysłowe. Dziecko Przystosowane słucha, chce się przypodobać, wstydzi się albo buntuje.
Skąd te nazwy
Berne nazwał je tak, bo te stany mają źródło w naszej historii. Rodzic jest kopią dorosłych, od których się uczyliśmy. Dziecko to zapis nas samych sprzed lat. Dorosły reaguje na to, co dzieje się teraz.
Wielkie litery są celowe. Odróżniają stany ja od prawdziwych rodziców, dorosłych i dzieci. Właściciel gabinetu z trzydziestoletnim stażem może mówić z Dziecka, a świeżo zatrudniona asystentka z Rodzica. Wiek nie ma tu znaczenia.
Żaden stan nie jest zły. Rodzic pilnuje procedur i bezpieczeństwa pacjenta. Dziecko wnosi ciepło i pomysły. Dorosły porządkuje fakty. Kłopot zaczyna się wtedy, gdy mówi nie ten, który powinien.
Zdrowa komunikacja to zmiana biegów
Nie chodzi o to, żeby zawsze mówić z Dorosłego. Chodzi o to, żeby umieć korzystać z każdego stanu i świadomie się między nimi przełączać.
Przestraszony pacjent nie przyjmie tabeli kosztów. Najpierw potrzebuje Rodzica Opiekuńczego. Dopiero potem jest miejsce na Dorosłego i konkrety. Kiedy napięcie spada, odrobina Dziecka Wolnego, uśmiech albo żart, sprawia, że pacjent chce wrócić.
Rodzic Kontrolujący też ma swoje miejsce. Kiedy pacjent odstawia leki albo nie przychodzi na kontrole, jasna granica pomaga mu bardziej niż miękka prośba.
Stan, z którego mówisz, zaprasza rozmówcę do określonego stanu u niego. Mówisz z Dorosłego, a pacjentowi łatwiej odpowiedzieć z Dorosłego. Mówisz z Rodzica Kontrolującego, a często dostajesz odpowiedź z Dziecka: posłuszną albo buntowniczą.
Na tym polega siła tej metody. Pacjenta nie zmienisz. Ale zmieniając swój stan, wpływasz na to, z jakiego stanu on odpowiada, i prowadzisz rozmowę tam, dokąd ma dojść. Kiedy rozmowa utknie w pretensjach, wystarczy odpowiedzieć z innego stanu, niż rozmówca się spodziewa. W analizie transakcyjnej nazywa się to transakcją skrzyżowaną. Przerywa dotychczasowy tok rozmowy i otwiera nowy.
Co to ma wspólnego z decyzjami
Dorosły liczy, ale decyzję często podejmuje ktoś inny.
Rabat dla pacjenta, który o niego nie prosił, to Dziecko Przystosowane, które chce być lubiane.
Zwolnienie kogoś w złości, po jednej sytuacji, to Rodzic Kontrolujący.
Trudna rozmowa z pracownikiem, odkładana od pół roku, to Dziecko, które się boi.
Każda z tych decyzji ma uzasadnienie na papierze. W Excelu też da się ją obronić. Tylko że nie podjął jej Dorosły.
Przed ważną decyzją wystarczy jedno pytanie: kto we mnie teraz decyduje? Jeśli nie Dorosły, decyzja może poczekać do jutra.
Jak to wygląda w praktyce
Pacjentka słyszy plan leczenia. Kwota jest wysoka. Milknie, potem mówi: „Nie wiem, czy mnie na to stać”.
Lekarz nie broni ceny i nie przeprasza. Najpierw mówi z Rodzica Opiekuńczego: „To dużo informacji naraz. Nie musi pani decydować dzisiaj”.
Pacjentka się rozluźnia. Teraz mówi Dorosły: „Część leczenia jest pilna, część może poczekać. Pilne to dwie wizyty i tyle kosztują. Resztę możemy rozłożyć na kilka miesięcy”.
Pacjentka zaczyna pytać o terminy. Te pytania zadaje już jej Dorosły, a nie lęk.
Na koniec odrobina Dziecka Wolnego: „A za pół roku będzie pani gryźć jabłka bez zastanawiania się, którą stroną”.
Pacjentka umawia pierwszą wizytę.
Cena się nie zmieniła. Zmieniła się rozmowa.